Dr. Marieke Kluin verzorgt de presentatie ‘Toezicht en handhaving van individuen en bedrijven’ tijdens de kennismarkt. Ze is universitair docent Criminologie bij het Instituut voor Strafrecht en Criminologie aan de Universiteit Leiden en houdt zich onder meer bezig met onderzoek doen naar toezicht, handhaving en organisatiecriminaliteit. Kluin trapt af met wat voor haar handhaven betekent. “Voor mij is dat letterlijk ‘doen naleven’. In enge zin zou je kunnen zeggen dat wie dat niet doet, die moet je afstraffen. In bredere zin komt het neer op activiteiten controleren, advies en voorlichting geven.”

Nudging als motivatietechniek

De hele dag zijn we bezig met beelden in ons leven en hoe dat ons gedrag kan beïnvloeden. Kluin: “Wat kunnen we doen om gedrag te sturen of te beïnvloeden? In dit filmpje zie je een rood stoplicht, een gevaarlijke plek voor voetgangers in de stad. Wat als we het anders aanpakken? Mensen stimuleren om te wachten voor een veilige situatie en ze tegelijkertijd plezier laten beleven? In het filmpje zie je dat de mensen onbewust een leuke taak hebben gekregen om te wachten voor een rood stoplicht.” ‘Nudging’ wordt deze gedragspsychologische motivatietechniek genoemd. “Als mens willen we graag de regels naleven. Dit doen we om een paar redenen. We zijn bijvoorbeeld bereid om eerlijk en netjes onze inkomsten op te geven, zo lang het proces ook netjes verloopt. Is de regel met de juiste achtergrond tot stand gekomen? Is dit transparant en weet je waar je geld naar toe gaat? Dan willen we meewerken. Ook heel belangrijk is hoe je wordt bejegend. Is dit vriendelijk, dan doen we niet moeilijk.” Als voorbeeld vraagt Kluin naar de slogan van de Belastingdienst. Uit de zaal volgt in koor: ‘Leuker kunnen we het niet maken, wel makkelijker’.

Kennismarkt Toezicht & gedrag
Marieke Kluin

'Why people obey the law'

Dr. Marieke Kluin haalt een aantal onderzoeken aan van onder meer Bruno Frey en Stanley Milgram. Ook hoogleraar sociale psychologie Roel Meertens zegt dat we in groepen bereid zijn om allemaal terrorist te worden. We zijn dan in staat om dingen te doen, die we eigenlijk niet willen. We staan vervolgens iets langer stil bij een onderzoek van professor Tom Tyler. Kluin houdt zijn boek omhoog. ‘Why people obey the law'. De cover spreekt boekdelen. De hele straat ligt vol sneeuw, maar toch staan auto’s netjes voor een rood stoplicht te wachten. Niet uit angst voor sancties. Nee, ze vinden het moreel verwerpelijk. Als wij vinden dat wet- en regelgeving aansluiten bij wat wij vinden van goed en kwaad, dan zijn we bijna altijd bereid om het na te leven. Het gaat niet om het ‘wat’, maar het ‘hoe’. Snap ik alle voors en tegens? Word ik met respect behandeld?” Kluin laat even een pauze vallen. “Geldt dit eigenlijk voor alles? Het antwoord is heel simpel: nee. Niet alle wetgeving heeft dezelfde morele lading. Dat is ook meteen de kritiek op dit onderzoek want niet alle doelgroepen zijn hetzelfde. Neem bijvoorbeeld de metaalsector waar Marc Kuipers net over sprak. Daar zit een overlap in, maar ook zeker een verschil.”

Wat voor handhaver ben jij?

In de presentatie verschijnt de handhavingspiramide van Ayres en Braithwaite. “De Inspectie SZW heeft deze al geïntegreerd zag ik, in hun handhavingsbeleid. Dat vind ik mooi. Een prachtig idee met wetenschappelijke waarde waarbij een duidelijke opbouw aanwezig is wat betreft de sanctionering. Men begint met adviseren en als dat allemaal niet werkt, dan moet daar die stok achter de deur zitten." Ook wordt door Kluin stilgestaan bij het wetenschappelijk onderzoek naar deze vorm van responsieve handhaving waar nogal wat kritiekpunten worden besproken. "Wat voor handhaver je zelf bent kun je testen in de Stijlwijzer van CCV. Van een verleider tot een principiële handhaver. Uit onderzoek (Mascini en van Wijk, 2009) blijkt dat het belangrijk is om te weten welke handhavingsstijl door een toezichthouder wordt toegepast. Deze stijl is namelijk bepalend voor het effect van het optreden van een inspecteur."

"Met onderzoek kun je je keuzes in toezicht en handhaving wetenschappelijk onderbouwen.”

Bedrijfscultuur

“Er zijn verschillende factoren die van invloed zijn op de regelnaleving binnen bedrijven.” Ze toont een stelling: Denken jullie dat organisatiecriminaliteit wordt veroorzaakt door de bedrijfscultuur?” Een groot deel van de zaal is het hier mee eens. Kluin: “Cultuur is wetenschappelijk gezien ontzettend moeilijk meetbaar vanwege al die verschillende factoren. Wanneer is er sprake van een criminogene cultuur? Over allerlei aspecten moet je data hebben om dit te kunnen bewijzen. Helaas zal je onderbuikgevoel niet altijd kloppen. Zo heb ik zelf promotieonderzoek gedaan binnen de chemische industrie. Vanmorgen las ik in de krant dat de cultuur binnen het bedrijf, nu zes jaar later, compleet anders is. Cultuur is dus veranderbaar."

Van lik-op-stukbeleid tot belonen

Kluin duikt samen met de aanwezigen in manieren van handhaven. “Wij zijn vanmiddag bij elkaar om te kijken hoe we naleving kunnen bevorderen. Maar, hoe beïnvloed je dat? Wat werkt en hoe mag de overheid beïnvloeden? Ga je gedrag signaleren en geef je voorbeelden? Wijs je beloningen toe? Soms heb je daar niet echt een keuze in. Neem bijvoorbeeld een parkeerwachter. Hij kan geen eigenaren van een goed geparkeerde auto belonen.” Kluin deelt een aantal tips. “Het straffen van ongewenst gedrag werkt wel, maar doe het snel en specifiek. Lik op stuk werkt beter. Helaas sterft het effect snel uit. Door straf raak je niet intern gemotiveerd om regels na te leven. Je betrekt het niet op jezelf als je geen gedragsalternatieven aangeleerd krijgt. Daar staat tegenover dat belonen ook werkt. Dit zorgt vaak voor gedrag met een duurzamer effect. De uitdoving gaat langzamer. Ook hier geldt dat het in verhouding moet staan tot het gedrag. Het kan calculatief gedrag opwekken. Hiermee bedoel ik dat mensen tijdelijk gewenst gedrag vertonen, want dan halen ze bijvoorbeeld hun subsidie binnen. Daarna vallen ze terug in hun oude gedrag. En: gewenst gedrag belonen, is dat eigenlijk politiek aanvaardbaar? Het lijkt me zeer ingewikkeld. Ik daag jullie uit om daar iets mee te doen.”

Kennismarkt Toezicht & gedrag
Kennismarkt Toezicht & gedrag

Handhaving wetenschappelijk onderbouwen

Dr. Marieke Kluin sluit haar presentatie af met een voorbeeld uit één van haar lopende  onderzoeken. “Voor het interdepartementale programma 'Handhaving en Gedrag' doen we momenteel onderzoek naar regelovertreding in de chemische industrie. We kunnen hier goed onderzoek doen, omdat deze sector over veel data beschikt. Het doel van het onderzoek is om patronen in regelovertreding over de levensloop van chemische bedrijven te onderscheiden. Deze patronen zullen worden gekoppeld aan bedrijfskenmerken, onder meer bedrijfsgrootte, bedrijfsleeftijd en bedrijfsresultaat, om zo te komen tot een empirisch onderbouwde typologie van chemische bedrijven. Vervolgens wordt nagegaan in hoeverre de opgestelde typologie meerwaarde heeft in het voorspellen van toekomstige regelovertreding, de aard en ernst hiervan. Alsmede op de kans en ernst van daadwerkelijke incidenten op deze chemische bedrijven. Wanneer is de kans op overtreden het grootst? Welke signalen geven aan dat er iets gaat gebeuren? Hier zit ook de praktische relevantie qua handhaving in voor jullie. Met de kennis uit dit onderzoek kunnen toezichthouders efficiënter en gerichter handhaven op bedrijven. Met onderzoek kun je je keuzes in toezicht en handhaving wetenschappelijk onderbouwen.”

Referenties

Ayres, I., & Braithwaite, J. (1992). Responsive Regulation: Transcending the Deregulation Debate. New York: Oxford University Press.

Bongers, K. (2014). Waarom zou ik de wet naleven? Utrecht: CCV

Kluin, M.H.A (2014). Optic compliance. Enforcement and compliance in the Dutch chemical industry. Ridderkerk: Ridderprint B.V. (ISBN 978-94-6186-380-5)

Mascini, P. & van Wijk, E. (2009). Responsive regulation bij de Voedsel en Waren Autoriteit. Den Haag: Boom Juridische Uitgevers

Tyler, T. R. (2006). Why people obey the law. Princeton University Press.